Kolumna i figura wykonane ze stiuku

W powszechnym rozumieniu stiukiem nazywa się cienkowarstwowy tynk dekoracyjny chętnie stosowany ze względu na swe walory estetyczne i praktyczne. Stiukami mylnie nazywa się też wszelkie sztukaterie gipsowe. Stiuk to pojęcie dość szerokie, a popularne tynki dekoracyjne zwane stiukami błyszczącą powierzchnią ledwie nawiązują do marmuru, który mają imitować.

 Sztuczny marmur to pojęcie najbliższe określeniu tego, czym są stiuki. Stiukami będą zatem wszystkie wyprawy tynkarskie udające efekt marmuru, wielo lub jednobarwne, różniące się składnikami lub te nawiązujące wyglądem do innego kamienia. W tej definicji stiuku zmieścimy wykonane ze szlachetnej zaprawy reliefy i figury, kolumny i elementy architektoniczne oraz zdobione cienkopowłokowym tynkiem dekoracyjnym ściany. Zaliczymy tu też zewnętrzne elementy architektoniczne wykonane z zastosowaniem białego cementu przy użyciu odpowiednich technik, a dające w efekcie wygląd prawdziwego marmuru. Tak szeroka definicja stiuku jest przyczyną wielu nieporozumień, dlatego przyjrzyjmy się różnym technikom dekoracyjnym zwanymi stiukami.

Skąd się wziął stiuk?

Stiuki stosowano już w XVI p.n.e., resztki najstarszych starożytnych stiuków spotkać można jeszcze na Krecie. Starożytni używali wapiennego stiuku do wyrównania ścian budowanych z porowatego wulkanicznego kamienia. Stosowano również gips, który lepiej nadawał się do zdobienia ścian reliefami i jako podkład pod malarstwo. Znaczenia ściśle dekoracyjnego stiuki nabrały dużo później. W okresie renesansu, kiedy powrócono do antycznych wzorców chętnie stosowano stiukowe elementy architektoniczne. Najbliższe naszym wyobrażeniom o stiuku były dekoracje baroku. Na szeroką skalę zaczęto używać stiuku jako tańszego i łatwiejszego w obróbce materiału rzeźbiarskiego ale także do marmoryzacji kolumn i innych architektonicznych detali.

Barokowe marmoryzacje często przesadnie udawały kamień. Żyłki, kolory i intruzje występowały w nie spotykanych w naturze kombinacjach. Na terenie Sanktuarium matki Bożej Łaskawej (dawniej opactwo Cystersów) w bazylice i Mauzoleum Piastów Świdnickich w Krzeszowie na Dolnym Śląsku zobaczyć można chyba najładniejsze w Polsce stiukowe rzeźby i marmoryzacje. Podobnych przykładów tak wspaniałych stiuków znajdziemy tylko kilka w całej Europie.

Różnorodność stiuków

Stiuki można usystematyzować ze względu na użyte materiały, technologie i formy. Jak napisałem we wstępie, stiuki to szeroki pojęcie obejmujące płaskie lustrzane dekoracje ścian, realistyczne marmoryzacje jak i elementy reliefowe i rzeźbiarskie.

Prawdziwy stiuk wykonany w technice scagliola
Prawdziwy stiuk, scagliola

Techniki bardzo realistycznie imitujące marmur to scagliola i stiuk marmurowy. Wykonanie tego rodzaju dekoracji jest niemożliwe za pomocą dostępnych w sklepach stiuków! Scagiola i stiuk marmurowy należą to technik grubowarstwowych. Dekoracyjną masę tworzy mieszanka wapna, gipsu, piasków i kleju kostnego. Po przez wielokrotne nakładanie i szlifowanie uzyskuje się pożądany efekt.

Stiuki modelowane z mieszanek gipsowo-wapiennych używano w zastępstwie drogiego i trudnego w obróbce marmuru. Ta technika używana jest przy wykonywaniu reliefów, figur oraz elementów architektonicznych. Wykonanych w ten sposób figur nie da się łatwo odróżnić od figur z prawdziwego, białego marmuru. Z upływem czasu podobnie ulegają korozji atmosferycznej.

Cienkopowłokowe imitacje kamienia uzyskuje się podobnie jak freski. Na mokrej cienkiej warstwie stiukowej wzór jest malowany, a następnie rozcierany za pomocą rozgrzanego narzędzia. Współczesne cienkowarstwowe stiuki cieszą się dużą popularnością. Lustrzana, gładka powierzchnia jest odporna na zabrudzenia. Ze względu na dostępność i łatwość wykonania są dużo tańsze od klasycznych wypraw stiukowych, chociaż możliwości imitacji kamienia są w tym przypadku mocno ograniczone. Dostępne są dwa rodzaje mas dekoracyjnych zwanych stiukami: akrylowe i wapienne. Stiuki wapienne składem najbardziej przypominają dawne techniki, są trudniejsze w aplikacji niż stiuki akrylowe.

Nazwą „stiuk” objęta jest cała gama technik dekoracyjnych. Nie opisałem dokładnie technik, składników zapraw stiukowych ani właściwości. Zwróciłem jedynie uwagę na różnice w tym co nazywamy stiukami, bo w tej różnorodności łatwo o nieporozumienie.